II.

“Προσποίηση είναι του ποιητή η τέχνη”.

           

Πεσσόα

ποιητάς εποίησε !

Αλμπέρτο Καέϊρο

Άλβαρο ντε Κάμπος

Ρικάρντο Ρέϊς

Μπερνάρντο Σοάρες

Ο Κάμπος, 

είναι ο αχώριστος σύντροφος του Πεσσόα, μοιράζεται μαζί του τις ίδιες παιδικές αναμνήσεις, την αγγλική παιδεία, περιδιαβαίνει στο πλάϊ του τη Λισαβόνα και παρεμβαίνει δυναμικά στη σχέση του με την αγαπημένη του Οφέλια, γράφοντάς της εκρηκτικές επιστολές και “πηγαίνοντας”  αντ’ αυτού στις συναντήσεις τους.

Μεγαλόσχημος, δηλωμένος οπαδός του Γουίτμαν, είναι ο υμνητής της τεχνολογίας και του σύγχρονου πολιτισμού. Προϊόντος του χρόνου, κυριεύεται από την οδύνη της ύπαρξης, το πάθος της αποτυχίας, τη μανία της ήττας και τη νοσηρή απόλαυσή της.

Περιφέρει την αποτυχία της ύπαρξής του , και εντέλει φεύγει από τη ζωή σχεδόν μαζί με τον Πεσσόα, σαράντα μέρες πριν από το θάνατο του δημιουργού του.

Ο Ρικάρντο Ρέις,

στον οποίο ο νομπελίστας Πορτογάλος συγγραφέας Ζοζέ Σαραμάγκου θα αφιερώσει ένα μυθιστόρημά του, πρεσβεύει τον απόλυτο μηδενισμό, τον οποίο απολαμβάνει με επικούρεια ηδονή και στωική αταραξία.

Καλλιεργεί μια γλώσσα εκλεπτυσμένη , ένα ύφος μιάς σπάνιας κομψότητας, μιμούμενος αρχαία μετρικά συστήματα και επαναλαμβάνει αδιάκοπα το μάταιο του κόσμου και της ανθρώπινης συνθήκης, την αδυσώπητη ροή του χρόνου και της ζωής.

Το σύνολο του έργου του αποτελείται από 250 ωδές στις οποίες αναγνωρίζει κανείς την προσήλωσή του στους Λατίνους ποιητές, τον Λουκρήτιο, τον Βιργίλιο, τον Προπέρτιο, αλλά κυρίως στον Οράτιο, του οποίου μιμείται τις Ωδές.

Η ποιητική ιδιοσυγκρασία του Αλμπέρτο Καέιρο,

συνιστά τον “εκ διαμέτρου αντίθετο σωσία” του Πεσσόα.

Είναι ένας ήρεμος παρατηρητής μιάς πραγματικότητας που δεν έχει βάθος, αλλά μόνο επιφάνεια, πάνω στην οποία γλιστράει το “βλέμμα καθαρό σαν ηλιοτρόπιο”.  Η ποίησή του ακολουθεί τους χαμηλούς τόνους μιάς παθητικής εξομολόγησης , μιάς ταυτολογικής προσέγγισης του κόσμου, μιάς προσπάθειας ορισμού των πραγμάτων εκ του αντιθέτου, πολύ συχνά μέσω της αρνήσεως. Δεν υπάρχουν στην ποίησή του λυρικές εξάρσεις, καλολογικά σχχήματα , ωραίοι στίχοι, περίτεχνες εικόνες.

Παγανιστής, πανθεϊστής, αυτοπροσδιορίζεται στην ποίησή του ως “ ερμηνευτής της Φύσης” και “ιχνευτής της Φύσης”, αυτοχριόμενος μάλιστα ως “ ο μοναδικός ποιητής της Φύσης” , πριν εντέλει την αποποιηθεί.

Φύση στον Καέϊρο είναι ο κόσμος που τον περιβάλλει, η ζωή των δέντρων και των φυτών, ο ήλιος, το φεγγάρι, ο ουρανός, ο αέρας, η βροχή και ο άνθρωπος ως αναπόσπαστο μέρος αυτού του κόσμου.

Είναι ο αρνητής της μεταφυσικής αγωνίας , της σκιάς και των κρυφών πραγμάτων. Ωστόσο, η “απλοϊκή” προσέγγιση του “βουκολικού” ποιητή είναι αποτέλεσμα μιάς επίπονης μάθησης καθώς και μιάς ασκητικής επιμονής και απολύτως συνειδητής, προκειμένου να αποβληθεί το περιττό της παιδείας, το ένδυμα του πολιτισμού, με απώτερο στόχο να σκέφτεται “όχι σαν κάποιος που σκέφτεται, αλλά σαν κάποιος που αναπνέει”.

Ο ΣΚΗΝΟΘΕΤΗΣ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΙΚΟΥ ΔΡΩΜΕΝΟΥ,

ο ποιητής που φέρει τη βιογραφία του ίδιου του Φερνάντο Πεσσόα και υπογράφει με το όνομά του, φαίνεται να επιτρέπει στον εαυτό του μια μεγαλύτερη ποικιλία θεματολογίας, ύφους και τεχνοτροπίας.

Είναι ταυτόχρονα ο ελεγειακός ποιητής της Συλλογής τραγουδιών, ο μυστικιστής ποιητής του Μηνύματος, ο ερωτικός ποιητής των English Poems, ο ανεξάντλητος δοκιμιογράφος  στην πορτογαλική αλλά και στην αγγλική γλώσσα. 

Είναι ο ιδρυτής του μοντερνιστικού περιοδικού  Orfeu, ο συγγραφέας του Ηρόστρατου, του ανατρεπτικού διηγήματος Αναρχικός τραπεζίτης, του θεατρικού στατικού δράματος Ο ναυτικός, προάγγελου του Περιμένοντας τον Γκοντό του Μπέκετ, και της “υποκειμενικής τραγωδίας” του ανολοκλήρωτου αλλά εξαίρετου Φάουστ.

Αλλά πρωτίστως είναι ο ποιητής που ορίζει την τέχνη του λέγοντας :

“Προσποίηση είναι του ποιητή η τέχνη”.

Πεσσόα

ποιητάς εποίησε !

Αλμπέρτο Καέϊρο

Άλβαρο ντε Κάμπος

Ρικάρντο Ρέϊς

Μπερνάρντο Σοάρες

Τα είχα ως τώρα λιγάκι  συγκεχυμένα μέσα στο μυαλό μου κάποια θέματα, σχετικά με τον       Fernando Pessoa

Δεν τα είχα αρκετά  ξεκάθαρα δηλαδή…

Με βοήθησε να τα κατανοήσω η εισαγωγή της Μαρίας Παπαδήμα στο βιβλιαράκι :

Fernando Pessoa , εκδ. Gutenberg,

τα ποιήματα του Αλμπέρτο Καέϊρο και  Άλβαρο de Κάμπος  ( avec de…)

Άλβαρο ντε Κάμπος .  Ξέρεις ποιος ποιητής είναι ... Είναι εκείνος  που ανακάλυψε, πως μέσα στα θραύσματα του σπασμένου καθρέφτη μου, βλέπω εσένα  κι εμένα!  Χμμμ, κάπως σαν στη χώρα των θαυμάτων της Αλίκης δηλαδή!

Ένα ξυλιασμένο  πρωί, πάνε 3-4 χρόνια τώρα, καθισμένη στο Dante Café τουρτούριζα, αραιή ομίχλη κι υγρασία έξω, διάβαζα αυτά, έπινα ένα ωραίο ζεστό Café Crème κι αναρωτιόμουνα : πώς διάβολο μάντεψε ο senhor de Κάμπος, πριν από 80 χρόνια, όσα βλέπω τώρα εγώ  στον καθρέφτη μου ; ! Προφήτης θα ταν !

(να παίξω λιγουλάκι…)

Το λοιπόν !

Ο Φερνάντο Πεσσόα – όπως ακριβώς κάνει ένας θεατρικός συγγραφέας!-, έπλασε αυτός τους ετερώνυμους ποιητές του, τον καθένα με ίδιον χαρακτήρα, να ομιλεί ο καθείς την ιδίαν του γλώσσα, να εκφέρει τον ίδιόν του λόγο!

Αυτή τη στιγμή, δεν μπορώ να φέρω στο μυαλό μου κάτι παρόμοιο να έχει υπάρξει στον κύκλο της ποίησης…

Δεν το έψαξα. Μόνο απ’ όσο μπορώ να συλλογιστώ τη στιγμή που κρατώ αυτήν τη σημείωση, λέω πως δεν θυμάμαι στην ποίηση να υπάρχει κάτι ανάλογο. Φυσικά, μπορεί να υπάρχει κάτι παρόμοιο που δεν το γνωρίζω ή που δεν το θυμάμαι…

Υπήρξαν πάμπολλοι λογοτέχνες, που έγραψαν και δημοσίευσαν με ψευδώνυμα. Δεν είναι η περίπτωση του Πεσσόα. Ο Πεσσόα δεν χρησιμοποίησε ψευδώνυμα. Απλά, δημιούργησε άλλους από αυτόν ποιητές. Έτερους. Ετεροπροσωπίες. Ετερ ώνυμους, που ο καθείς εκφράστηκε κι έγραψε αυτόνομα. Διαφορετικές προσωπικότητες.

Στο θέατρο, αυτό είναι το φυσικό και αυτό ακριβώς είναι το σύνηθες. Ο συγγραφέας δημιουργεί ξεχωριστούς, διακριτούς και αντικρουόμενους συχνά χαρακτήρες.

συνεχίζει...

Έξω η απόλυτη ζέστη, μεσημεράκι καλοκαιριού, 

περιμένοντας τις φίλες στην κλιματιζόμενη δροσιά του Μουσείου Θεοχαράκη, διαβάζω (και χαίρομαι με την ψυχή μου) σε βιβλίο λεπτεπίλεπτο των εκδόσεων Gutenberg, την οξυδερκή περιγραφή του Οκτάβιο Πας, για τον Φερνάντο Αντόνιο Νογκέϊρα Πεσσόα :

“Αγγλομανής, μύωψ, ευγενής, αλλοπαρμένος, μαυροντυμένος, απόμακρος και οικείος, κοσμοπολίτης που κηρύσσει τον εθνικισμό, 

επίσημος ερευνητής των ασήμαντων πραγμάτων (πόσο πολύ μου αρέσει αυτό !), άνθρωπος με χιούμορ που δεν χαμογελάει ποτέ και που μας παγώνει το αίμα, επινοητής άλλων ποιητών και εξολοθρευτής του εαυτού του, 

συγγραφέας ενός παράδοξου λόγου καθαρού σαν το νερό και σαν κι αυτό απύθμενου : προσποίηση σημαίνει αυτογνωσία.

Μυστηριώδης σααν το φεγγάρι το καταμεσήμερο, σιωπηλό φάντασμα του Πορτογαλικού μεσημεριού.

Ποιος είναι άραγε ο Πεσσόα ;”




Με το μυαλό μου προσπαθώ να τον "εντάξω" στο κλίμα της αγαπημένης Πορτογαλίας,
που ενώ πάνω στον βόρειο Ατλαντικό,
από την μέση της και κάτω - γιά την ακρίβεια από την Λισσαβώνα και κάτω -, 
μοιάζει στον χαρακτήρα σαν να είναι Μεσογειακή χώρα...
Δεν είναι εξάλλου μακριά απ' αυτόν τον Νότο οι επιδράσεις της Μεσογείου...

Αλλά αυτό είναι μιά προσωπική, δική μου εντύπωση (μπορεί και λαθεμένη)...

συνεχίζει...

του ετερώνυμου Άλβαρο ντε Κάμπος :

..............................

Πάλι σε ξαναβλέπω,
Όμως, αχ, τον εαυτό μου πιά δεν βλέπω !
Έσπασε ο μαγικός καθρέφτης που καθρεφτιζόμουν
Και σε κάθε μοιραίο θραύσμα του
Δε βλέπω παρά ένα θραύσμα από μένα
Ένα θραύσμα από σένα κι από μένα !...

«Στο Καπνοπωλείο του Φερνάντο Πεσσόα,

.
η κυρία Πόλυ Χατζημανωλάκη
είχε την ευγένεια να μας σημειώσει κάτι από
το αυθεντικό κείμενο !
.

.

"Ξυπνάει η Αλεξάνδρεια αργότερα απ’ τις άλλες,
Ξυπνάει στην Οδό Σαρμ ελ Σεΐχ,
Ξυπνάει στην Κορνίς,
η Οδός Λέψιους ξυπνάει,
Το κανάλι της Μαχμουντία
Το παλιό χαμάμ
Κι εκεί που οι γραμμές του τραμ
Κόβουν τη συνοικία της Μανσίγια στη μέση
Και η πλατεία Ταχρίρ
Σαν την καρδιά μου
που χτυπάει το ίδιο στην αγρυπνία και στον ύπνο"

"Η Αλεξάνδρεια με τον τρόπο του Πεσσόα" από την παράσταση :
.

«Στο Καπνοπωλείο του Φερνάντο Πεσσόα,

ο Κ.Π. Καβάφης σκηνοθετεί την οριστική μορφή του»

.
.

σας ευχαριστώ πάρα πολύ
γιά την ευγένειά σας !
.
.
.
.
.

.
σημειώσεις του απλού μου σημειωματάριου,
από την παράσταση...
.


΄΄Στο Καπνοπωλείο του Φερνάντο Πεσσόα,
ο Κωνσταντίνος Καβάφης σχεδιάζει την οριστική μορφή του΄΄


Ξυπνάει η Αλεξάνδρεια στην corniche.
Κοντά σε μια κατάφωτη προθήκη καπνοπωλείου.
Tabacaria, στην Αράπικη γειτονιά.

Ο Álvaro de Campos - Φερνάντο (Πεσσόα ;) μηχανικός στο "Εσπεράντζα", από τη Λισσαβόνα, με μπάρκο για το Σουέζ.

Ο Καβάφης ,
με τα χέρια του έγραφε αραβουργήματα στον αέρα.

(Δεν γνώριζα ότι ) ο Γρηγόριος Ξενόπουλος τον είχε συναντήσει στην Αθήνα.

Κανείς δεν ξέρει πού πονάς. Την πανοπλία σου, την έφτιαξες έτσι, ποιητή, που κανείς δεν ένιωσε πού πονάς.

Το μανιφέστο των φουτουριστών.

Σαν την καρδιά μου, που χτυπάει το ίδιο
στην αγρύπνια
και στον ύπνο.



Ομολογώ ότι το κείμενο της κυρίας Πόλυ Χατζημανωλάκη
μου άρεσε !
:
:
:
:
: